2 จิตตวิเวก

การทำให้ไม่เกิดอีก(อชาต) นั้นมีอยู่, เดินตามทางมรรคมีองค์แปด, จนมีอินทรีย์แก่กล้าขึ้น จิตสงบ เกิดปัญญา เข้าสู่สภาวะที่ไม่ปรุง ไม่เกิดอีก

สร้างวิเวกในจิตด้วยสติ ให้อยู่กับลมหายใจ อย่างสม่ำเสมอเกิดสมาธิ เกิดความสงบในจิต สุขจากในภายใน(ปีติ)อย่างต่อเนื่อง สะสมเรื่อยๆในจิต เกิดกุศล เกิดปัญญาแทงตลอด อินทรีย์ทั้งห้าก็เจริญ (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) แก่กล้าขึ้น ฝึกฝนวนไป ตรัสรู้ธรรมเร็วขึ้น

กำหนดรู้ทุกข์ รอบรู้ทุกข์ด้วยปัญญา เราจะอยู่ผาสุกได้ใคร่ครวญตามความเป็นจริง ใช้ สมถะ วิปัสสนา เกิดปัญญาแยกแยะ จากทุกข์, ความเพลิน ความยึดมั่น อุปาทานลดลง, เห็นความไม่เที่ยง ไม่ใช่เรา, เกิดสติที่มีปัญญา อยู่กับทุกข์โดยไม่ทุกข์

เจริญปัญญาด้วยกัมมัฏฐานห้า ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ว่าเป็นของปฏิกูล เป็นรังของโรค ไม่เที่ยง ว่างจากตัวตน ไม่ใช่ของเรา เพื่อละความยึดถือ เพื่อความปล่อยวางในกายนั้นเสีย

มีสติระลึกอยู่ตลอด, จิตไม่เผลอคือรับรู้เฉยๆ กับผัสสะที่เข้ามากระทบ, ไม่เอานาม ไม่เอารูป, ในขณะนั้นจิตก็ไม่มีอวิชชา, ไม่มีตัณหา ความอยาก, อุปาทาน ความยึดถือก็จางคลาย, ความเป็นสภาวะ ภพ ก็ดับไป, เพราะไม่ไปยึดถือในส่วนสุดสองข้าง, อยู่เหนือสุขเหนือทุกข์ อยู่เหนือการปรุงแต่ง อยู่เหนือนามอยู่เหนือรูป อยู่เหนือวิญญาณ อยู่เหนือสังขาร, อยู่เหนือ อวิชชา, อวิชชาตัณหากิเลสไม่เอา, จิตเราจะเข้าสู่ความเป็นอมตะ คือไม่ตายเพราะ ไม่เกิด นั่นคือเป็นมหาบุรุษ

กระทำกิจใน อริยสัจสี่ ให้สำเร็จ ด้วยสติ สมาธิ เพื่อให้เกิดปัญญาใน สัจจญาณ (รู้และเข้าใจในอริยสัจสี่ว่าคืออะไร), กิจจญาณ (ปฏิบัติในกิจที่ควรทำในอริยสัจสี่), กตญาณ (รู้ว่าปฏิบัติสำเร็จแล้ว ในทุกข์ สมุหทัย นิโรธ มรรค) เกิดภาวนามยปัญญา โดยทำให้เจริญในมรรค รอบรู้ในทุกข์(ขันธ์ห้า), ละตัณหาได้แล้ว ทำให้แจ้งในนิโรธได้แล้ว

การเร่งรัดข้ามขั้นตอนเพื่อหวังเข้าถึงความสงบระดับสูง (อุเบกขา) โดยขาดพื้นฐานที่มั่นคง เปรียบเสมือน "โคภูเขาที่โง่เขลา" วางเท้าไม่มั่นคงทำให้ล้มลง สมาธิล้มเหลวและไม่ก้าวหน้า จึงต้องสร้างพื้นฐานด้วย สติสัมปชัญญะ (ศีล, สำรวมอินทรีย์, ความประมาณในการบริโภค, ประกอบอยู่ในธรรมอันเป็นเครื่องตื่น และการหลีกเร้น) และฝึกสมาธิ สี่ ระดับ คือระดับที่ 1 เริ่มจากความสุขที่อาศัยปีติ ที่เกิดจากวิจาร(ความคิด)ในการทำให้เกิดปีติ ระดับที่ 2 ประคองความสุขที่มีปิติโดยไม่ต้องอาศัยวิตกวิจารระดับที่ 3 ความสุขที่เกิดจากอุเบกขาระดับที่ 4 อุเบกขาจะทำให้จิตตั้งมั่นอย่างยั่งยืนเหมือน "โคที่ฉลาด" สามารถก้าวหน้าไปตามลำดับสมาธิได้อย่างมั่นคง เกิดความสุขจากปีติไปจนถึงสมาธิระดับอุเบกขา

การติดอยู่ใน "แอก"คือ การถูกกิเลสครอบงำ, เกิดความไม่สงบ จิตใจฟุ้งซ่าน เต็มไปด้วยมิจฉา (ความเห็นผิด) และกิเลสที่เพิ่มพูนขึ้น เกิดความทุกข์, ทางแก้ คือการปฏิบัติมรรคมีองค์แปด โดยมีหัวใจสำคัญดังนี้: สัมมาทิฏฐิเป็นตัวนำ เพื่อสลัดออกจากกิเลส เริ่มจากการเห็นตามจริงในอริยสัจสี่ และแยกแยะให้ออกว่าสิ่งใดทำให้กิเลสเพิ่ม (มิจฉา) หรือกิเลสลด (สัมมา), สัมมาสังกัปปะ ความไม่พยาบาท ไม่เบียดเบียน, สัมมาสติ มีความระลึกชอบ, โดยใช้สัมมาวายามะ ความเพียรชอบ เกิดความสงบระงับเพิ่มขึ้น, สัมมาวาจา วาจาชอบที่ทำให้สงบระงับ, สัมมากัมมันตะ การกระทำชอบที่ทำให้สงบระงับ, สัมมาอาชีวะ การดำเนินชีวิตที่ชอบ เกิด สัมมาสมาธิ องค์ประกอบแปดอย่างสัมพันธ์กันตั้งต้นจากการมีสัมมาทิฏฐิ เห็นการปฏิสัมพันธ์เกื้อกูลกันในมรรคแต่ละข้อ กิเลสลดลง ความฟุ้งซ่านหายไป ทุกข์จะค่อย ๆ ดับลงไปตามลำดับของการปฏิบัติ จนถึงซึ่งพระนิพพาน คือความสงบดับเย็นอย่างถาวร ไม่ฟุ้งกลับขึ้นมาอีก