Meining

Við höldum áfram að fikra okkur í gegnum heim hins smáa, heim skammtafræðinnar sem hefur leitt af sér fleiri uppfinningar í nútímasamfélagi en aðrar kenningar. Skammtafræðin á sér yfir hundrað ára sögu. Í þessum þætti víkjum við aftur í söguna og skoðum hvenær og hvernig þetta byrjaði allt saman. Upprunann má rekja til borgar sem Íslendingar þekkja vel, höfuðborgar  fyrrum nýlenduherra okkar: Kaupmannahafnar. „Það er mjög áhugavert og spennandi að vera hér í vöggu skammtafræðinnar,“ segir Rögnvaldur Konráð Helgason sem lærir öreindafræði í háskóla borgarinnarMeining bregður sér til Kaupmannahafnar, heimsækir upphafsstað skammtafræðinnar og ræðir við eðlisfræðinga nútímans. Við sögu kemur fjölskyldualbúm Niels Bohrs, kjarnalíkan Rutherfords, gamalt erindi séra Sigurðar Einarssonar, Gullfoss, Magnús Magnússon, Bohr-líkanið, Fuji-fjall og ýmislegt fleira. Rætt er við Rögnvald Konráð Helgason, Kristian Joas, Viðar Guðmundsson og Robert Sutherland. Þáttaröð skammtafræðinnar var unnin og framleidd árið 2023. 

„Það sem er miklu merkilegra, og þú ættir frekar að spyrja, er hvernig stendur á því að við getum yfirhöfuð skilið þetta? Það er ekkert fyrir fram gefið að heimurinn sé skiljanlegur,“ segir einn viðmælandinn, en flókinn heimur skammtafræðinnar er til skoðunar í næstu fjórum þáttum. „Skammtafræðin er afskaplega hagnýt. Margt í okkar daglega lífi er hægt að rekja beint til þessa aukna skilnings 20. aldar á eðli efnisins. Ég leyfi mér að fullyrða að það er engin önnur hugmyndafræði sem hefur skilað mannkyninu öðru eins,“ sagði Lárus Thorlacius, prófessor í eðlisfræði við Háskóla Íslands, og nefndi því til stuðnings flatskjái, tæknina sem notuð er til að búa til farsíma og raunar flest sem lýtur að tölvum. Þrátt fyrir að skammtafræðin liggi að baki flestöllu í nútímaheiminum, og þótt nú sé liðin heil öld frá fæðingu hennar er hún enn sveipuð „undarlegum hjúpi leyndardóms og dulúðar,“’ eins og eðlisfræðingurinn Carlo Rovelli orðar það.Skammtafræði er sú grein eðlisfræðinnar sem snýr að því smæsta. Ferðalag þessara þátta er því fullt af leyndardómsfullum hliðum sem storka gildandi hugmyndum okkar um heiminn. Í þessum þætti er m.a. spurt: Hvað er það allra smæsta í heiminum? Hversu smátt er það og hvernig lítur það út? „Þegar þú ert komin niður í svona stuttar lengdir þá er ekki nóg með að þú getir ekki gert greinarmun á ögn og bylgju heldur eru ögn og svarthol nokkurn veginn það sama,“ sagði Lárus Thorlacius Rætt er við Unnar Arnalds, Birgi Ásgeirsson, Mars. M Proppé, Lárus Thorlacius og Viðar Guðmundsson.Þáttaröð skammtafræðinnar var unnin og framleidd árið 2023.

„Þetta er elsta riddararegla í heimi,“ segir Hreinn Líndal, einn íslensku Mölturiddaranna en þeir eru átta talsins, sjö karlmenn og ein kona. Þau tilheyra hinni kaþólsku Möltureglu, sem er frábrugðin flestum öðrum kaþólskum trúarreglum að því leyti að hún er alþjóðlegur lögaðili, gefur út sín eigin vegabréf, frímerki, númeraplötur og  mynt. Möltureglan er með sendiráð í 115 ríkjum, sendiherra hjá Evrópusambandinu og áheyrnarfulltrúa í Sameinuðu þjóðunum. Það er gjarnan talað um hana sem hálffullvalda þjóðréttaraðila enda ríki án íbúa og eiginlegs landsvæðis. Í þættinum er fræðst um Mölturiddarana, sem og athyglisverðan feril Hreins. Hann er óperusöngvari, rak um sinn tískuhúsið H. Líndal og sá um að klæða Vigdísi Finnbogadóttur fyrstu árin hennar í forsetaembætti í samstarfi við ítalska tískurisa eins og Valentino. Við sögu kemur Ronald Reagan, dýrlingurinn Padre Pio, mannúðaraðstoð, kraftaverkin í Lourdes, systur Trumps, Mary Higgins Clark og ýmislegt fleira.

Áfram er fjallað um þær íslensku konur sem gerðust kaþólskar nunnur á síðustu öld. Þáttastjórnanda bárust forvitnilegar ábendingar um systur Stanislaus (f. Guðrún Una Gísladóttir, 1912-1956). Líf hennar er því til skoðunar í þætti dagsins. „Sumir segja að hún hafi verið dálítið þung á bárunni, erfið í viðkynningu, jafnvel skapstór,“ segir í sögu Jósefssystra eftir Ólaf H. Torfason. Rætt er við þrjár konur sem þekktu systur Stanislaus. Allrahanda minningar skjóta upp kollinum sem og svör við stórum spurningum, eins og: Hvers vegna gekk hún í klaustur?Við sögu kemur húsbruni, sígarettukarton, látinn unnusti, Gauksstaðir, Jósefína á Nauthóli, köld egg, líkkistur sem liggja þétt í Landakotskirkjugarði og ýmislegt fleira.  Viðmælendur: Guðrún Jóna Sigurjónsdóttir, Unnur Þorsteinsdóttir og Hjördís Sveina Sigurgeirsdóttir.

Seinni þáttur um íslenskar nunnur eftir siðaskipti. Clementia yngri (Svanlaug Guðmundsdóttir) var kennari við Landakotsskóla í 35 ár, vann náið með séra Georg og Margréti Müller og Riftún, sumarbúðir kaþólsku kirkjunnar, voru sérstakt hugðarefni hennar. „Þegar þú ert í kristinfræði þá er verið að tala um þetta góða og þetta fallega. Mér fannst hún akkúrat vera þetta fallega, af því ég var auðvitað í skólanum og það var misjafnt hvernig það var,“ segir Ása Ásgrímsdóttir um Clementiu. Ása er fyrrum nemandi hennar og ein þeirra sem á erfiða reynslu að baki. Klæðaburður nunna, vistaverur Jósefssystra, samspil miðilsgáfu og kristinnar trúar, gamlar hljóðupptökur, og Landakotsskóla-málið er meðal þess sem kemur við sögu í þættinum. Rætt er við skyldmenni systur Clementiu, þær Zítu Benediktsdóttur og Sigríði (Sirrý) Sigurðardóttur, og Ásu Ásgrímsdóttur, sem var nemandi í Landakotsskóla.

Frá siðaskiptum hafa fjórar íslenskar konur gerst kaþólskar nunnur. „Fleiri íslenskar stúlkur íhuguðu klausturlífið en höfðu ekki þá trúarlegu hugsjón eða köllun sem klausturvistin krefst,“ segir í endurminningum Sigurveigar Guðmundsdóttur sem hugsaði um að gerast nunna en hætti við vegna heilsubrests. Í þættinum er sagt frá Steinunni Björnsdóttur (Systur Mary Hildu), Halldóru Marteinsdóttur (Systur Jóhönnu af Krossi), Guðrúnu Unu Sigurveigu Gísladóttur (Systur Stanislaus) og Svanlaugu Guðmundsdóttur (Systur Clementiu yngri). Ættfræðigrúsk, Guðrún Ósvífursdóttir, Hildur nunna á Hólum í Hjaltadal á 12. öld, ískyggilegar minningargreinar, eftirminnilegt Volkswagen rúgbrauð, rúlluskautar,  grallarahegðun og ýmislegt fleira kemur við sögu í fyrri þættinum af tveimur um líf þeirra íslensku kvenna sem hafa gengið í klaustur frá því að kaþólskt trúboð hófst á ný hérlendis. Rætt er við skyldmenni systur Clementiu yngri. Sigríður (Sirrý) Sigurðardóttir og Zíta Benediktsdóttir eru bræðradætur hennar, rætt er við þær í þætti dagsins ásamt Hilmari Hjartarsyni eiginmanni Sirrýjar. Guðfinna Ragnarsdóttir ættfræðingur segir einnig frá.

Árið 1896 komu til landsins fjórar nunnur úr reglu St. Jósefs. „Þetta eru neyðarsveitir, svipað og ýmsar Rauða kross eða hjálparsveitir sem eru sendar til þróunarlanda í dag,“ eins og Ólafur H. Torfason orðaði það. Hann skráði á sínum tíma hundrað ára sögu systranna á Íslandi.Í þættinum heyrum við úr dagbókum Systur Clementiu eldri sem var í hópi þeirra fyrstu sem komu til landsins. St. Jósefssystur eru þekktar fyrir ýmis brautryðjendastörf í Reykjavík. Þær reistu m.a. fyrsta sjúkrahúsið með nútímasniði, gerðu fyrsta holræsið í borginni og veittu sjúklingum sínum hreint vatn úr brunni sem þær létu grafa. Í þættinum skoðum við tíma Jósefssystra hér á landi út frá áðurnefndri dagbók og viðtalsbrotum úr safni RÚV. Við sögu koma jarðskjálftar, bagalegar aðstæður Íslendinga fyrir og um aldamótin 1900, hnignun kaþólskra nunna á heimsvísu undanfarna hálfa öld og kynferðislegt ofbeldi presta á nunnum. Á síðustu tveimur áratugum hafa nunnur víðast hvar í heiminum stigið fram og greint frá kynferðislegu ofbeldi og misnotkun kaþólskra presta. Frásagnir þeirra varpa ljósi á vandamál sem enn er lítið rætt opinberlega.

„Að mínu áliti er kirkjan heilög. Þrátt fyrir að það séu til slæmir prestar, slæmir biskupar og það hafi verið mjög slæmir páfar í gegnum tíðina þá er kirkjan sjálf heilög. Ef hún væri það ekki, þá væri ég ekki í henni,’’ segir Jónas Sen, tónlistarmaður, gagnrýnandi og leikmaður í leikmannareglu Karmels í þætti dagsins. Í þættinum skoðum við leikmannareglunna nánar. Þegar talað er um leikmenn kaþólsku kirkjunar er átt við venjulegt kaþólskt fólk sem lifir sínu hefðbundna lífi utan kirkjunnar en kýs að fylgja andlegum reglum ákveðinna trúarreglna kirkjunnar. Hér á Íslandi finnum við leikmannareglu Karmels sem leikmenn eru vígðir í inn með formlegum hætti, fá brúnt herðaklæði í anda Karmelreglunnar og strengja ákveðin trúarleg heit. „Maður lofar að lifa í innri fátækt, ánetjast ekki auðum og völdum. Að reyna að vera í ákveðinni fjarlægð frá lífsgæðakapphlaupinu,“ segir Jónas um eitt af fornu loforðunum, en hann hefur verið í reglunni í rúman áratug. Rætt er við tvo leikmenn í reglunni, fyrirbæri eins og tíðabænir koma við sögu, einnig íslenskt-kaþólskt snjallsímaforrit, lesleiðbeiningar frá Róm og merkingarmyndun í kjölfar áfalla.