Z głośników leciała muzyka poważna w oborze Gebrüder Meyer
na dwieście i trzy pary uszu grana trzydzieści lat temu
Dwie różne dusze mieli bracia Meyer i dwa temperamenty
to prawda i wzrastała mleczność rasy przy Beethovenie
Frankfurt nad Menem, 20 października 2018 r.
vk.com/album467751157_251007915
I 3. Stan badań
Pierwszą z wydanych w latach sześćdziesiątych książek Elzenberga, „Kłopot z istnieniem”, przyniosła – jak można się było tego spodziewać – sprzeczne opinie recenzentów. Jednym, jak Wacławowi Sadkowskiemu (Nowe Książki, 1965, 1, s. 21-22), czy Hamiltonowi (Kultura 1964, 4, s. 12), pozwoliła na wyrażenie sprzeciwu wobec głoszonych przez Elzenberga sądów krytycznoliterackich i filozoficznych, u drugich zaś wywołała słowa aprobaty. Do tych ostatnich zaliczyć należy przede wszystkim Andrzeja Siemianowskiego i jego recenzję we „Więzi” (Więź 1964, 6, s. 11-113) oraz rozmowę między Ireną Sławińską, a Leszkiem Kucem, która miała miejsce na łamach „Tygodnika Powszechnego” (Kłopoty klerka doskonałego. TP 1964, 13, s. 6-7).
Wrażenie nasuwające się po prześledzeniu głosów wywołanych tą książką jest jedno: „Kłopot z istnieniem” nie doczekał się w naszej prasie kulturalno-literackiej właściwego potraktowania tak pod względem samej popularyzacji książki jak i oceny zawartych w niej treści.
Podobny los spotkał następne książki Elzenberga „Wartość i człowiek” oraz „Próby kontaktu”. Pierwsza z nich została w zasadzie we wyczerpujący sposób omówiona i przychylnie przyjęta przez trzech recenzentów: Sław Krzemień-Ojaka w Studiach Estetycznych (SE 1967, 4, s. 403-406), Tadeusza Czeżowskiego w „Etyce” (Henryk Elzenberg jako teoretyk etyki. E 1969, 4, s. 91-92) i Jerzego Wojtaczaka w „Żydcie u i Myśli” (ŻiM 1963, 3, s. 144-145); możemy, zważywszy na naukowy charakter tej książki, zadowolić się nimi. Uczucie niedosytu musi natomiast wywołać lektura recenzji „Prób kontaktu”, tak ze względu na małą ich liczbę jak i treść uwag w nich zawartych. Jedyną bowiem recenzją, której autor potraktował tę książkę w sposób sumienny i życzliwy, jest recenzja Pawła Trzebuchowskiego (W poszukiwaniu ideałów. Za i Przeciw 1966, 40, s.7, 15).
Całość dorobku Henryka Elzenberga nie doczekała się jak dotąd wyczerpującego omówienia. Nie sposób bowiem za takowe uznać prób bilansu jego myśli filozoficznej podejmowane kilkakrotnie przez: Mieczysława Wallisa (Henryka Elzenberga walka z pesymizmem. Twórczość 1969, 5, s. 91-97), Waldemara Voise (Ruch Filozoficzny 1969, 4, s. 245-248), czy Tadeusza Czeżowskiego (Wielki humanista. TP 1967, 25, s. 3). Próby te, choć interesujące i wnikliwe, ograniczają się jednak do filozoficznych zainteresowań Elzenberga nie mówiąc nic, lub prawie nic o jego zainteresowaniach krytycznoliterackich.
Związki Henryka Elzenberga z literaturą, pozostając dostrzeżonymi we wspomnianych recenzjach i artykułach, nadal czekają na całościowe opracowanie.